Recensies

Hieronder vindt u recensies over de volgende titels uit de Groenendal Video Groep collectie:

 

GVB Amsterdam 100 jaar

Rail Magazine / Jan van Huijksloot

Centraal in deze productie staan beelden uit de periode 1939 tot circa 1965. Heel veel Unions, AEG'ers en "grote blauwen", maar ook drieassers en de eerste gelede wagens.
Genieten geblazen dus.
Vooral de vooroorlogse beelden in zwart/wit zijn van een verrassende goede kwaliteit. Hoogtepunten vind ik persoonlijk de eerste "Utrechtenaren" op lijn 4, het tweelingstel 167/162 te Sloterdijk, een Bergmannwagen aan het Nassauplein en de eenmanwagens van kringlijn 22 met hun crème geschilderde balkons op de De Ruyterkade, waarbij ook nog enkele stoomponten in beeld komen.
Fascinerend is ook de ontmoeting van lijn 14 met een Beijnesstel van de NZH op de Rozengracht.
Uit de oorlogsjaren geen beelden, maar des te meer uit de periode daarna. Ook toen aanvankelijk nog volop Unions, met name op de lijnen1, 5 en 26.
We zien opnamen uit 1948 van de beide drieassige proefmotorwagens 491 en 492 op laatstgenoemde lijn, onder andere in de beroemde boog op de Zwanenburgwal.
Veel aandacht ook voor lijn 11 (omgeleid in verband met vervanging van de Hortusbrug) en de naast grootbordessers op deze lijn dienstdoende verbouwde 12 en 411. Verder kortgekoppelde stellen op de lijnen 1 en 2, "Utrechtenaren" en vooral veel "blauwen".
Het laatste materieeltype komt uitgebreid in beeld in het kleurengedeelte, dat net als op de reeds besproken video van de RET, weer is verzorgd door Frits van der Gragt.
Voorts zijn we getuige van de inzet van de laatste 1200'en op de lijnen 7 en 13.
Ook de "Utrechtenaren" trekken hun laatste baantjes. Naast de "blauwen" bepalen drieassers en in toenemende mate grijze gelede wagens het straatbeeld.
Uitgebreid aandacht is er voor de aanleg van lijn 17 naar Osdorp, waarbij onder andere de slijpmotorwagen SL2 en de oude bovenleidingmontagewagen betrokken waren. De baan werd gewoon in het zand gelegd, hetgeen men later geweten heeft ook! Het inrijden van de sporen gebeurde met vier pekelwagens. Ook dit krijgt men te zien, evenals de opening met een lange stoet gelede wagens.
Uit een opname vanaf een flatgebouw blijkt dat zich toen al een "blauw" stel naar Osdorp waagde.
De film wordt omlijst met kwalitatief zeer goede kleurenopnamen van de jubileumoptocht en de ritten met historisch materieel op lijn 16.
Een aanrader voor iedere tramliefhebber.
Degene die al bekend is met het bedrijf zal een gevoel van nostalgie niet kunnen onderdrukken bij het zien van zoveel vertrouwde beelden.
Degene die er voor het eerst mee kennis maakt krijgt een goed beeld van de ontwikkeling van het Amsterdamse trambedrijf gedurende een zeer cruciale periode.

Jan van Huijksloot

 

Bello - Stoom tussen Alkmaar en Bergen

De Stoomtram / René van den Broeke

De sfeer van het mooi dorp Bergen en zijn omgeving heeft jarenlang als magnifiek decor gediend voor de Stoomtram Alkmaar-Bergen aan Zee. Een prachtig thema dus voor een filmdocument over deze tramlijn.
De film begint direct met het neerzetten van dit sfeerbeeld als we het (vroege) straatbeeld rond circa 1920 in scherpe beelden te zien krijgen.
Al snel volgen buitengewoon interessante beelden van de tram die het station Bergen Binnen binnenrijdt, getrokken door, jawel, zo'n bijzondere loc uit de serie NS 6700 (de Ezeltjes) en een zogenaamd "Imperiaalrijtuig", zeg maar een soort "Dubbeldekker avant la Lettre".
De grote hoeveelheden badgasten in de tram zijn in sommige opzichten jaloersmakend en zeer interessant. Duidelijk wordt in een keer dat de tram ook in vroeger jaren een belangrijk onderdeel kon zijn van het dagje uit. Je wordt nieuwsgierig naar hoe de tramdienst er hier 's winters moet hebben uitgezien. Dat was ongetwijfeld minder spectaculair, want het is in ieder geval niet gefilmd.
In een volgend deel wordt overgesprongen naar de jaren 1950, de laatste jaren van de tram.
Let op de verandering van de kleding van de mensen. De loc's serie 7700 hebben inmiddels 'de macht gegrepen' op de tramlijn. Niet alleen de beelden zijn aansprekend, zo ook het verhaal. We horen over de ontstaansgeschiedenis van de lijn en de carrière van met name deze NS-locomotieven serie 7700. Zelfs de vacuumrem, zo kenmerkend voor de stoomtrams, wordt uitgelegd. Bijna ludiek is dan wel de luchtpomp die we op de achtergrond blijven horen, maar dat komt omdat de geluiden van de 7700-en onmiskenbaar zijn gemaakt van onze 'NS 7742-Bello' in recente jaren.
De historische beelden eindigen met verslagen rond de opheffing door TV- en bioscoopjournaals en slooptransporten van het materieel naar Haarlem.
Hoe bestaat het: zoveel fraaie tramrijtuigen en allemaal gesloopt...
Door in het begin van de film één tramlijn te belichten, komt de bijzondere sfeer van juist deze fraaie lijn erg goed tot zijn recht.
Het is dan ook eigenlijk jammer dat het thema in het tweede deel van de film verschuift naar de geschiedenis van de locomotiefserie NS 7700 in het algemeen en onze "7742" in het bijzonder. Was "Bello" nu de naam die bij de lijn of bij de locomotief hoorde? We komen er niet meer achter.
De vroege jaren van de locs voorat ze naar Bergen reden worden niet belicht, wel zien we ineens aardige beelden van een 7700 in Friesland, gevolgd door de geschiedenis van het Bello-monument in Bergen en de jaren die ze inmiddels in Hoorn doorbrengt.
De beelden over de bouw van de nieuwe stoomketel zijn overigens wel interessant. Het is echter de vraag of die niet in een andere film thuis horen.
Toch is het puur genieten geblazen van een van de mooiste railverbindingen die het land heeft gekend en die bij velen nog zoveel mooie herinneringen oproept. En voor wie geen genoeg kan krijgen van de fraaie locs serie NS 7700 (en dat zijn er velen kunnen we u zeggen) is de film rustig een onmisbaar document te noemen.

René van den Broeke

 

De RTM - Een echte eilandentram

Rail Magazine / Jan van Huijksloot

Bijna iedere railhobbyist bekruipt wel eens een gevoel van spijt te laat geboren te zijn, of (nog erger) te laat begonnen te zijn met het vastleggen van belangrijke ontwikkelingen in het railvervoer. Een, weliswaar schrale, troost is dat er na jou altijd weer mensen komen die je de ogen kunt uitsteken met wat jij gelukkig nog net wel hebt meegemaakt. Ondergetekende is helaas een groot deel van het zo veelzijdige trambedrijf van de RTM ontgaan, maar verkeerde in de eerste helft van de jaren zestig in de gelukkige omstandigheid de nog overgebleven lijnen van Rotterdam naar Oostvoorne en Hellevoetstluis geregeld te kunnen bezoeken. Het grappige is dat zelfs deze beperkte ervaring bij velen al jaloerse reacties opwekt.
Ter compensatie zijn er tegenwoordig video's en dvd's om lacunes in onze kennis op te vullen en je het gevoel te geven er toch een beetje bij te zijn geweest.
Dankzij de vele beelden van vaak verbluffend goede kwaliteit die op smalfilm bewaard zijn gebleven kon de zo hier besproken video/dvd tot stand komen.
Voor velen een feest der herkenning, voor anderen dankzij de zorgvuldige samenstelling van het materiaal, een zeer verantwoorde eerste kennismaking met het in ons land allerlaatste interlokale (stoom)trambedrijf, waarvan de laatste lijn (Spijkenisse-Hellevoetsluis) zijn bestaan nog wist te rekken tot 14 februari 1966. Tot in 1972 was er bovendien nog (beperkt) kolenvervoer op het emplacement van Zijpe ten behoeve van de stoompont naar Anna Jacobapolder. Gelukkig is veel materieel gered van de sloper en thans in schitterend gerestaureerde toestand te bewonderen op de museumlijn van de RTM in Ouddorp.
Zenuwcentrum van het RTM-bedrijf was natuurlijk het station Rosestraat in Rotterdam.
Het gebouw staat er nu nog, maar het is nauwelijks voor te stellen wat een hectiek er destijds heerste. Er vertrokken niet alleen (vaak zeer lange) trams naar Hellevoetsluis en Oostvoorne, maar tot 4 juli 1957 ook richting Hoekse Waard.
Locs en motorrijtuigen moesten omlopen, er werden rijtuigen afgekoppeld dan wel bijgeplaatst.
Voorts was er een levendig goederenvervoer, waarbij het nabijgelegen Handelsterrein een belangrijke rol speelde. Kortom, een drukte van belang. Van dit alles zijn beelden te zien.
Bijzonder zijn opnamen uit het begin van de jaren vijftig met de 1502 (de latere 1802) en de van de ZVTM afkomstige M73.
Uiteraard is er veel aandacht voor de stoomtractie, zowel in de reizigers- als de goederendienst. In en naar de Hoekse Waard waren de trams als regel vrij kort maar aan de gecombineerde trams naar Oostvoorne/Hellevoetsluis en de kindertrams naar Oostvoorne Strand hadden de stoomlocs een hele hijs en werden soms versterkt met ex-NBM rijtuigen, waarvan we ook beelden zien.
Indrukwekkend zijn voorts de opnamen van de doorkomst van een stoomtram door Numansdorp en Klaaswaal. Aan dieselmaterieel zien we, behalve de al genoemde M73 en 1502, ondermeer de M65 met het onafscheidelijke stuurstandrijtuig 422 in Tholen en de (beide nog bestaande) 1602 met de 397 in Zierikzee.
De RTM kende ook intensieve bootdiensten tussen de verschillende eilanden. Een belangrijk aspect hiervan was het vervoer van goederenwagens per sleepschip. Met een lier werden de wagens op en van het schip getrokken, zoals te zien is op beelden van de tramhaven van Hellevoetsluis. De wagens werden overigens ook wel door een loc van het schip gehaald, maar dan werd er eerst een aantal lege open wagens tussen geplaatst, omdat de loc te zwaar was voor de ponton.
Wat er nog meer te zien is verklappen we niet. Een waarschuwing is wel op zijn plaats: wie deze video gezien heeft is verkocht.

Jan van Huijksloot

 

Stoomtractie bij de Nederlandsche Spoorwegen 1947/57

Rail Magazine / Hans Kaas

Onder de titel "Stoomtractie bij de Nederlandse Spoorwegen 1947-1957" verschijnt een nieuwe film op video en DVD samengesteld door de bekende videoproducer Ton Pruissen. De jaren '47 tot '57 van de vorige eeuw waren de jaren waarin ons land zich herstelde van oorlog en bezetting. In die periode, die als "Wederopbouw" de geschiedenis zou ingaan, onderging ook NS een algehele vernieuwing, Ons nationale spoorwegbedrijf veranderde van een door oorlog en staking nagenoeg totaal verwoest bedrijf in een moderne en goed lopende organisatie.
De ingrijpende modernisering bracht tegelijkertijd het grote sterven van de stoomtractie teweeg. Een klein aantal amateurfilmers wist onder soms moeilijke omstandigheden beelden van deze snel verdwijnende tractievorm op film vast te leggen. Uit dit materiaal heeft Ton Pruissen, ditmaal in samenwerking met de NVBS, opnieuw een bijzondere film kunnen samenstellen. De film begint met beelden van door oorlogsgeweld beschadigde locomotieven te Baarle Nassau wachtend op sloop of opname in de werkplaats. Beelden van de Centrale Werkplaats in Tilburg waar loc 8729 met gereviseerde locs rangeert getuigen van herstel en vooruitgang.
In NS-livrei gestoken Austerities komen in beeld. Een scène uit een latere periode toont ons een Jeep die met een groepstreintje uit Nijmegen vertrekt. De stations van Leiden en Delft vormen de coulissen voor nog enkele locomotieven aan het werk in de goederendienst.
In Den Haag SS zijn we getuige van het vertrek van een NVBS-excursie en werpen we een blik op het depot met ondermeer een 1700 met blazende veiligheid.
Een typisch tijdsbeeld vormt een 1700 die in voorspan met een DE-loc 2400 vertrekt.
De laatste bedrijfsvaardige "natte" 1700, de 1399 zien we in actie op de NFLS te Stiens. Een 1700 rijdt met tender voor op de Hofpleinlijn. Vanaf de voetbrug bij het depot Feijenoord wordt ons een blik gegund op het tractieterrein en zien we een 8800 met een konvooi op weg gaan. In het kolenpark treffen we een hevig rokende 3700.
Utrecht is onze volgende stop. Een Zwitserse 3500 vertrekt met een sneltrein richting Arnhem. Opvallend is dat bijna overal de klassieke beveiliging nog in dienst is. Een korte blik op de lijn naar Winterswijk waar een 3700 met een boemeltje voorbij komt gevolgd door een 3900 met een van de eerste naoorlogse D-treinen op weg naar de grens.
In de oude locloods te Almelo werd tijdens de bezetting materieel bestemd voor het spoorwegmuseum opgeborgen. Loc 5536 van het depot Hengelo is bezig dit materieel waaronder een tramlocje uit de loods te rangeren.
Ondertussen passeren enkele Britse militaire verlofsgangerstreinen met 3900én.
Een bezoek aan de hoofdstad mag natuurlijk in dit verhaal niet ontbreken. Bij de halfronde locloods op het Westelijk Eiland rijdt de 3908 via de draaischijf uit en neemt loc 6006 water terwijl een Blokkendoosstel bestemd voor de Zaanlijn passeert. Op het tractieterrein op het Bovendok heerst nog volop bedrijvigheid. Loc 4716 trekt een bijzonder rangeerdeel bestaande uiteen "warme stoof" (verwarmingswagen) en een turkooise 1200. Op de achtergrond staan enkele machines onder de kraan van het kolenpark. Een paar koude 4000én completeren het beeld. Aan de Oostkant van het CS zien we nog enkele stoomtreinen vertrekken en aankomen terwijl een 8700 leeg materiaal van het Oostelijk Eiland onder de kap trekt.
Een kort ogenblik vertoeven we in het kolenpark in de Rietlanden waar een 3700 een nieuwe voorraad krijgt.
Vanaf het seinhuis aan de Dijksgracht wordt het passeren van de koninklijke trein met op kop twee fraai gepoetste 3700én gefilmd. De Koude Oorlog is nog in volle gang getuige het grote aantal militairen op het perron te 's-Hertogenbosch waar verlofgangerstreinen met E-locs aankomen en met stoom, 3700 en 3900 vertrekken.
We gaan enkele jaren terug in de tijd om een 5000 met een personentrein in Eindhoven te zien aankomen. Enkele opnamen van het depot volgen onderbroken door het binnenrollen van een reizigerstrein getrokken door een 6300. Op het nieuwe station te Arnhem is ondanks de elektrificatie de stoomtractie nog niet uitgestorven en is de klassieke beveiliging nog in bedrijf.
Een 3900 maakt zwaar werk van het vertrek met een internationale trein richting Emmerich.
Op het tractieterrein aan de Berg zien we een 6000 en een 3900 die neus aan neus staat met een DB 38ér. Twee P8én komen van het tractieterrein en lopen voor hun trein richting Duitsland. Het depot te Nijmegen gonst nog van de activiteiten. Een 6000 en een 3900 worden gereedgemaakt voor nieuwe opdrachten. Een 6000 gaat op weg met een goederentrein naar Kranenburg. Een 3900 wordt met behulp van de electrische kraan van kolen voorzien. In de buurt van Maastricht komt een 6300 op gang en rolt een goederentrein met een 3700 voorbij. In het midden van de jaren '50 heeft het depot Roosendaal nog 3700én met vierassige tenders.
Op de Zeeuwselijn zien we zo'n Jumbo met een groepstrein vertrekken.
Minder positief maar onmisbaar in dit verslag zijn de beelden gewijd aan een sloperij waar we naast schroot en wielstellen een deels onttakelde 6300 ontwaren.
Op de IJssellijn is men druk bezig met het ophangen van de rijdraad. Een 1700 dient als trekkracht voor de montagetrein. In winterse beelden komt de prachtige witte stoom uit de schoorsteen van de oude Staatsspoorder goed tot uitdrukking. De mannen op de montagewagens halen halsbrekende toeren uit. De ARBO-wet ligt nog in een ver verschiet.
Het laatste deel van de film is in kleur.Een bijzonder document dat opent met beelden van een blauwe 1000, een turkooise 1200 en een rode 2200 op het tractieterrein van Maastricht.
Loc 6102 rolt in het beeld en stopt op de draaischijf. Voor de loods staan een paar 4700én onder stoom.
Nogmaals brengen we een bezoek aan Nijmegen waar een 6000 met een buurtgoederentrein het depot passeert. Een 3700 met als tussenspan een 6000 komen met een korte trein uit de richting Kranenburg. Dan zien we een 4400 met een grindtrein stoppen te Olst om later onder het uitstoten van zwarte rookwolken te vertrekken.
De slotapotheose is het opgang brengen van een zware kolentrein met een 4700 voor en achter op de helling bij Schaesberg. Een waar spectakelstuk!
Te snel zijn we aan het eind van een bijzondere film gekomen. De beeldkwaliteit is over het algemeen zeer goed te noemen, zeker gelet op de ouderdom van het materiaal.
Zoals gebruikelijk bij de Ton Pruissen producties is de film van passend en zoveel mogelijk authentiek geluid voorzien. Het deskundig commentaar wordt door Bert Steinkamp verzorgd.

Hans Kaas

 

De GTW - Langs weg en rail in de Achterhoek

NVBS uitgave Op de rails / Leo de Jong

Het trambedrijf van de Geldersche Tramwegen was een van die bedrijven waar het goederenvervoer nog lang stand hield, maar week in aantal opzichten af van de typische Nederlandse stoomtram.
De geringe spoorwijdte, 750 mm in tegenstelling tot 1067 mm en normaalspoor, was ongebruikelijk en de vier goederentramlocomotieven van het type Klien-Lindner verwachtte men eerder op een Saksische Schmalspurbahn of op een plantage in Indonesië.
Maar de reizigersdiensten werden wel gereden door typische Nederlandse stoomtrams, die bestonden uit een vierkante stoomloc met één of twee vierassige rijtuigen en eventueel een bagagewagen. Bij het 75-jarige jubileum bracht de GTW met veel gevoel voor historie nog één keer zo'n tram op de baan.
Er is veel te zien op deze DVD over de GTW.
De beelden beginnen met de ochtend van een buschauffeur: vroeg uit de veren, snel ontbijt en op de fiets met broodtrommeltje achterop naar de garage, dan bus ophalen, oliepeil en bandenspanning controleren en naar het busstation. Charmante tramconductrices verkopen ingewikkelde kaartjes en helpen bij in- en uitstappen.
We krijgen lange goederentrams te zien, zelfs met opdrukloc, die van de haven door de straten van Doesburg rijden. Hollende conducteurs lopen voor de tram uit en waarschuwen met een vlag het schaarse overige verkeer, vooral fietsers, die de tram ruim baan geven. Er zijn openstellingsritten van de tram uit 1926 met notabelen (waarvan een deel duidelijk met de auto is gekomen) die dikke sigaren roken, afscheidsritten met boerendansen, illegale opnamen uit de oorlog, fragmenten in de tramwerkplaats van de GTW en in de carrosseriefabriek van Verheul bij de bouw van een GTW-bus.
We bezoeken een steenfabriek met smalspoor met paarden- en motortractie. De schipbrug over de IJssel in Doesburg komt in beeld en de opbraak van de tramlijnen. We maken twee ritten Doesburg-Doetinchem, in kleur en zwart/wit, en zien wat er nog allemaal moet gebeuren voordat de machinist naar huis mag: vuur uitscheppen, rookkast leeghalen, vlampijpen reinigen en dan mag de loc de loods in.
Ook aan de administratie na de rit wordt aandacht besteed. De goederentrams met Klien-Lindner-locs langs de weg stralen Duitse smalspoorromantiek uit en de personentram in de nauwe straten van Doesburg doet de echte stoomtramtijd herleven. Ook de "vooruitgang" in de vorm van zware gelede vrachtauto's , die de goederentram weldra zullen vervangen, roepen al nostalgische gevoelens op. Zwart/wit en enkele kleurenopnamen wisselen elkaar af.
Op laatstgenoemde valt het fraaie kleurenschema van de autobussen op en het felle groen van de stoomtramloc Silvolde.
Door de producent is aan de meeste fragmenten achtergrondgeluid toegevoegd, die in het algemeen goed bijdraagt aan de sfeer, ook al klinken de kleine tramlocs van de GTW een beetje als Amerikaanse stoomlocs.De producent heeft het onderwerp GTW gelukkig breed beschouwd. Daardoor is deze DVD een leuke documentaire geworden over de GTW, de omgeving en de periode waarin het bedrijf bestond. Jammer is wellicht dat de bedrijfsfilms waarop sommige fragmenten zijn gebaseerd, zijn "verknipt". Maar hierdoor worden tram, bus en andere onderwerpen netjes afgewisseld en hoeft de liefhebber nooit te lang te wachten met zijn favoriete onderwerp. De wisselende kwaliteit van de oude opnamen moet men maar voor lief nemen.
De vertrouwde commentaarstem van Bert Steinkamp verbindt de fragmenten en zorgt voor continuïteit.Kortom, een DVD met een verhaal over een boeiend bedrijf, die zeker niet snel gaat vervelen.

Leo de Jong

 

Combi-aanbieding: HTM deel 1 en 2 op één DVD

Haagse Courant / Herman Rosenberg - Een tramlijn die het hart beroerde

Het mooiste zit meteen aan het begin. In bleke kleuren trekt het Den Haag van de jaren vijftig voorbij. Kevertjes,Renaultjes en bolle Mercedessen lijken het Spui te beheersen. Totdat zich plotseling vanaf de Turfmarkt een grote gele tram met aanhangwagen door het verkeer boort. Luit fluitend maakt het gevaarte duidelijk wie hier de baas is: de Gele Tram van de HTM.
Deze meer dan veertig jaar oude beelden zijn nu voor iedereen beschikbaar op de videoband en DVD "HTM, deel 2 : de Buitenlijnen" De film verscheen vorige week bij van Stockum en vormt een vervolg op het zeer goed aangeslagen deel 1, dat een beeld gaf van de stadslijnen.
De unieke kleurenfilm aan het begin neemt de kijker mee op een rit met buitenlijn I², die Den Haag verbond met Wassenaar en Leiden.
Vanaf de Turfmarkt gaat het over Spui, Hofweg, Vijverdam, Lange Vijverberg en Korte Voorhout naar de Bosbrug. Daar is nu nog wel een tramdrukte van belang, maar de oude situatie was vele malen kleurrijker.
De buitenlijn kruist eerst de sporen van stadslijn 9, passeert de Bosbrug en kruist dan de baan van de NZHTM, beter bekend als de Blauwe Tram.
Dan gaat het de Leidsestraatweg op (nu:Koekamplaan). Via de Boslaan bereiken we de Benoordenhoutseweg, waar zich de "stroomscheiding" bevindt. Hier gaat de voeding in een keer van 600 naar 1200 volt, waardoor de zware tramwagens, in Duitsland gebouwd in de jaren twintig, pas echt vaart kunnen maken.
Een pracht beeld volgt. De Gele Tram steekt bij de halte "Boshek" schuin de Rijksstraatweg over. Luid gefluit. Het verkeer moet zwaar in de remmen.
Na het witte viaduct met z'n twee trampoortjes rijdt de Gele Wassenaar binnen. Een schitterende route volgt, die onder meer langs De Kieviet voert.

Maaldrift
Voorbij Wassenaar bereikt de tram de in de weilanden gelegen remise Maaldrift, een fraai bakstenen gebouw met twee torens (nu ligt hier het Adelbertcollege).
Voor de liefhebbers krijgen we nu een nieuw hoogtepunt. De tram die van de 'tussendienst' is en dus niet doorrijdt naar Leiden, gaat hier rangeren om daarna terug te rijden naar Den Haag.
De operatie wordt in extenso in beeld gebracht
Andere opnamen tonen de Gele Tram in Leiden. Bijzonder zijn hier de beelden van de Leidse binnenstad. Het was daar ooit een enorme tramdrukte, om niet te zeggen tramchaos.
Op de Blauwpoortsbrug reed alles door elkaar, de Gele, de Blauwe en ook nog eens het Leidse stadstrammetje.
De HTM had zijn eindpunt in de smalle Haarlemmerstraat. We zien het rangeren, waarbij de motorwagen aan de andere kant van de bijwagens moet zien te komen. De nauwe straat is enige tijd compleet geblokkeerd. Twee mannen op een scooter moeten zich uit de voeten maken om te voorkomen dat ze tussen de tonnen tramstaal worden verpletterd.
Het lijken beelden uit een hele andere wereld.
Waarom koesteren velen zulke dierbare herinneringen aan de Gele Tram en dan met name aan de lijn naar Wassenaar en Leiden? Het moet een combinatie van dingen zijn.
De fraaie route door het boomrijke Wassenaar, het indrukwekkende materieel en de 'gezellige fluit die je hart in vervoering bracht', zoals de commentaarstem het zegt.
Daar komt natuurlijk nog bij dat de lijn I² verdwenen is, in tegenstelling tot de andere twee buitenlijnen, I¹ en I³.
De eerste reed naar Delft en is later opgenomen in het gewone net van de HTM (lijn1).
Hetzelfde gebeurde met de buitenlijn naar Voorburg, die nu als lijn 10 door het leven gaat.
Ook die andere lijnen komen aan bod, onder meer in beelden van tramkenner Johan Blok.
Hij filmde met name de eindfase van de buitenlijnen-oude stijl. Zo zien we een motorwagen die andere oude trams naar de remise 's-Gravenmade sleept. Daar worden de afgedankte wagens in brand gestoken.
Een wel zeer grove en milieuhinderlijke manier van slopen.
Ook de opvallende 'Limburgers' komen nog langs. Dat waren tien motorwagens plus bijwagens die de HTM in 1950 overnam van de opgeheven Limburgse Tramweg Maatschappij (LTM). Ook zij eindigden op de brandstapel.
Twee motorwagens van de oude serie bestaan nu nog: de 57 behoort tot de Haagse museumcollectie in de oude remise Frans Halsstraat. Nummer 58 rijdt op de Amsterdamse museumlijn.

Herinnering
De HTM begon met zijn buitenlijnen in 1924. Het einde voor de lijn naar Wassenaar en Leiden kwam in 1961. Een oudere heer uit het Benoordenhout bekende mij eens hier een traumatische herinnering aan te hebben overgehouden. De laatste rit van de Gele was aangekondigd voor zaterdag 11 november. Daarom besloot hij vrijdag afscheid te gaan nemen op de Benoordenhoutseweg, waar de tram over een brede vrije baan beschikte.
Maar er heerste de stilte van het graf op het tramtracé. De man luisterde of hij in de verte niet de tweetonige fluit van de tram hoorde. Maar er klonk alleen wat somber gekras van kraaien in het bos. "Plotseling kwam er een blauwe NZH-bus aan met Leiden' op de richtingfilm. Ik begreep dat het voorbij was". De Gele Tram was niet meer.
De HTM had in het geheim besloten de dienstregeling al op donderdagavond te staken, om te voorkomen dat souvenierjagers en uitgelaten Leidse studenten er een puinhoop van zouden maken.
Een troost voor de liefhebbers van de buitenlijnen is dat lijn 1 er nog altijd is, zelfs in verlende vorm. En met lijn 17 naar Rijswijk en in augustus naar Wateringse Veld heeft de HTM er in zekere zin een nieuwe buitenlijn bijgekregen.

Herman Rosenberg

 

Combi-aanbieding: RET deel 1 en 2 op één DVD

Rail Magazine / Jan van Huijksloot

Evenals deel 1 bevat ook deze videoband beelden uit het eind van de jaren veertig en (hoofdzakelijk) de jaren zestig. Het begin is veelbelovend,met enkele fraaie opnamen van ritten voor de Stichting Tram Archief op 24 augustus 1946 met de museumstellen 11+327 en 119+284.
Verder worden onder andere beelden getoond van de beide door Allan gebouwde proefmotorrijtuigen 571 en 572, toen nog tweerichtingwagens zodat de 572 ook met de beugel voor te zien is.
Uitgebreid aandacht krijgt de metrobouw en de gevolgen ervan voor de tramdienst. Opvallend hoe primitief, vanuit hedendaags perspectief althans, de aanleg van een toch modern vervoermiddel destijds werd aangepakt. Zo zien we verschillende stoomheimachines in bedrijf en wordt veel arbeid nog handmatig verricht.
Interessant voor de hobbyist is het gebruik van smalspoortreintjes in de bouwdokken. Voor de tram had de metrobouw een schier eindeloos aantal omleggingen tot gevolg die eveneens in beeld komen, alsmede het verkeer over de trambruggen aan het Weena.
Naast de aanleg van de metro komen onder andere de spooraanleg naar de nieuwe Centrale Werkplaats aan de Kleiweg, de aflevering van gelede Düwag 367 en het transport van de 432 naar de sloper aan bod.
Het aanschouwen van het inferno waarin drie vierassers roemloos ten onder gaan zal ongetwijfeld menig tramliefhebber een brok in de keel doen schieten.
Busliefhebbers komen aan hun trekken met beelden van de nieuwe lijn 57 naar de Alexanderpolder, vanwege de klimatologische omstandigheden aldaar ook wel de Alaska Expres genoemd, de wederopbouwritten en plaatjes van Saurers op de lijnen 33 en 43.
Aangenaam verrast was uw recensent door de opnamen van het kolenlijntje van het GEB, een vrijwel vergeten stuk tramhistorie. Van 1934 tot 1976 vervoerde de kolentram via een één kilometer lang traject de benodigde brandstof van de Keilehaven naar de elektriciteitscentrale aan de Galileistraat, in verband met het laden was de bovenleiding excentrisch opgehangen en stond de pantograaf van de beide rijtuigen I en II, waarvan de elektrische installatie grotendeels afkomstig was van de RET, uit het midden.
De video eindigt met een aantal kleurenbeelden, onder meer van de lijnen 1, 11 en 22 in hun nadagen. Zo zien we op lijn 11 een bonte afwisseling van kleine Schindlers, éénrichtingvierassers en losse Allans, alsmede vierasserstellen als voetbalextra.
Ook het vermelden waard zijn de opnamen van de oude Varkenoordse brug en het stadionvervoer naar de Kuip, de opening van de nieuwe lijn 5 naar Schiebroek en de enkelgelede Düwags op de lijnen 2 en 12 na de opening van de metro.
Een leuke film, maar naar de smaak van uw recensent soms wat te veel van de hak op de tak, waardoor hier en daar de samenhang verloren gaat. Dat geldt trouwens ook voor het reeds eerder besproken deel 1. Daar staat tegenover dat de kwaliteit van de getoonde opnamen vele malen beter is dan bij het eerste deel.

Jan van Huijksloot

 

Combi-aanbieding: NZH deel 1 en 2 op één DVD

Rail Magazine / Jan van Huijksloot

Kwam in deel 1 vooral het smalspoornet van de NZH aan bod, in dit deel is het de beurt aan het normaalspoorbedrijf rond Leiden, met takken naar Den Haag, Katwijk en Noordwijk, alsmede de Leidse stadsdienst en de lokaaldienst. Scheveningen-Voorburg.
Laatstgenoemde lijn legde reeds in 1957-58 in twee etappes het loodje, om te worden vervangen door een HTM-busdienst.
In 1960 sneuvelden de stadsdienst Leiden en de lijnen naar Katwijk en Noordwijk.. In 1961 verdween als laatste de verbinding Leiden-Den Haag.
Alle genoemde trajecten komen op deze video uitvoering aan de orde.
Op de lokaaldienst Scheveningen-Voorburg zien we de voor deze lijn zo typerende 500-stellen in actie. Vooral de wagens uit de serie A512-516 en B516-521 met hun grote ovale ramen ter hoogte van het middenbalkon en hun gebogen daklijsten voor en achter waren schitterende trams. De volgwagens werden in 1949/50 voorzien van een stuurstand en konden zodoende ook dienst doen in de Budapester schakeltrams.
Op de lokaaldienst zijn voorts de vier B200'en te bewonderen, die daar hun laatste levensjaren sleten.
De lijn Noordwijk-Leiden-Den Haag was het domein van de roemruchte tweelingstellen, gelede trams avant la lettre, die na de opheffing van de lijn Haarlem-Leiden in 1948 hier emplooi vonden. Als aanvulling fungeerden schakeltrams, die tevens de dienst uitmaakten op de lijn naar Katwijk, terwijl tussen Leiden en Den Haag forensendiensten reden met trektrams A500-B500-B500.
Alle denkbare formaties op vrijwel alle belangrijke locaties passeren de revue, aangevuld met historische plaatjes van een 100-stel en een schakeltram van de serie 200.
De Leidse stadsdienst komt aan bod met zowel de serie A300 als de in de laatste jaren van haar bestaan ingezette hoge 500'en.
Vanuit de cabine van de bestuurder beleven we een spannende rit langs het enkelsporige traject door de Hoge Woerd.
Op 3 oktober, Leidens ontzet, kwamen de A300'en als extra dienst helemaal tot de splitsing in Rijnsburg en ook daarvan zijn opnamen te zien, evenals van het wegslepen van een op het HTM-traject bij de Posthof gestalde Budapester door de A325.
De lijn Haarlem-Leiden is slechts in bescheiden mate vertegenwoordigd en wel middels een Polygoon filmpje, gewijd aan de opening van de elektrische dienst in 1932, compleet met een versierde en gloednieuw A600-stel en de obligate, neusklanken voortbrengende autoriteiten, zo kenmerkend voor de toenmalige opnametechniek.
De A600 staat er overigens bijzonder goed op en dit geldt voor meer historische opnamen, waarmee de (toenmaals) alledaagse beelden uit de jaren vijftig en begin zestig af en toe onderbroken worden, zoals van een in volle vaart voorbijstuivende stoomtram Backer & Rueb-loc A11 en een na een aanrijding met een bus omgevallen Merrywheather-loc, afkomstig van de SS-lijn Den Haag-Scheveningen.
De krenten uit de pap, zullen we maar zeggen.
Liefhebbers van HTM-trams komen ook aan hun trekken. Er zijn verscheidene te zien, onder andere op het Malieveld (lijn3), op de Bezuidenhoutseweg (lijn4A) en natuurlijk in Leiden.
De film eindigt triest, met de laatste rit in 1961 van het op het Leidse Stationsplein opgestelde materieel, linea recta naar de sloper aan de Vliet in Voorschoten, waar de jerrycan met benzine al klaar staat.
Straks rijden er weliswaar weer trams door de Leidse Breestraat. Maar de "blauwe" keert nooit weerom.
Voor allen die hem nog gekend hebben en voor degenen die willen weten hoe het was en nooit meer zal zijn bevelen we deze video van harte aan.

Jan van Huijksloot

 

Buurtspoorwegen en stadstrams in België

Belgische uitgeverij van Modelspoor, augustus 2009 / Guy Van Meroye

De diverse trambedrijven in ons land hebben steeds de belangstelling genoten van vele tramliefhebbers. Dankzij hun opnames kunnen we ons nu een levendig beeld vormen van hoe het trambedrijf er veertig jaar geleden uitzag , van wat er allemaal verloren is gegaan.
Ook bij onze Noorderburen is er steeds een ruime belangstelling geweest voor de NMVB en de stadstrams in België.
Vooral Wallonië schijnt op hen een speciale aantrekkingskracht uit te oefenen.
Groenendal Video Groep is een Nederlandse club van liefhebbers van het tram- en treinbedrijf en hebben als hobby het vastleggen op DVD van de geschiedenis van het railvervoer.
Na lang en intensief speurwerk hebben ze beelden verkregen van diverse cineasten en deze stomme filmbeelden gemonteerd tot een historisch verantwoorde documentaire.
Gerenommeerde tramkenners als Frits van de Gragt, Ruud ten Broeke, Bob van Eldik, Hans van Engelen, Pim van der Kuijlen en Lex van de Ven hebben het beste uit hun filmarchief opgedoken om deze DVD samen te stellen.
Het merendeel van de opnames is in kleur, kleuren die ook na meer dan 40 jaar nog heel behoorlijk zijn. Een klein deel van de opnames is in zwart-wit.
De opnames zijn gemaakt tussen 1964 en 1970.
Doormiddel van nasynchronisatie is alles voorzien van de oorspronkelijke geluiden. De deskundige commentaar werd samengesteld door Maurits van Witsen en Rien Brus en op onnavolgbare wijze ingesproken door Bert Steinkamp.
Al genietende van de fraaie nostalgische beelden krijgt de kijker een kort historisch overzicht van de NMVB en deskundig commentaar en achtergrondinformatie bij de diverse gefilmde lijnen. Zowel de buurtspoorwegen als de stadstrams komen in deze DVD aan bod.

We beginnen onze rondreis door het Belgisch tramlandschap aan de grens met Nederland te Wuustwezel, en volgen de "boerentram" langsheen lijn 64 naar Antwerpen.
Daarna komt Brussel aan bod, waar bijna alle lijnen van de buurtspoorwegen de revue passeren. Onderweg naar Waver met lijn W komen we een bietentram tegen, getrokken door een twee-assige motorwagen. Aan de suikerfabriek neemt een heuse stoomtram het konvooi over. Na een kort intermezzo met de Gentse drie-assers van de MIVG komt weer een stukje NMVB-stoom aan bod.
We volgen de stoomtrams van de lijn Poulseur-Sprimont met een lading rotsblokken bestemd voor de verlenging van de havenpieren in IJmuiden Verder nog een stukje rolbokkenvervoer van Warsage naar Trembleur, ook met stoomtractie.
Vervolgens komen de stadstrams van Luik, Verviers en Charleroi aan bod. Tot slot gaan we op het net van de buurtspoorweg Henegouwen verkennen. Eerst naar Bergen, dan naar La Louvière en ten slotte naar Charleroi.

Deze DVD biedt de tramliefhebber – jong en oud - een zalig uurtje verpozen. Een fotoboek kan je bestuderen tot in alle details, op de DVD kan je lekker genieten van de bewegende beelden die als geen ander de sfeer van weleer weergeven.
Een aanrader dus. Voor onze Waalse vrienden is de DVD helaas enkel met Nederlandse commentaar verkrijgbaar, maar de beelden zijn zo mooi en sfeervol dat ze voor zichzelf spreken.

Guy Van Meroye

 

Nederlandse Spoorwegen 1945-1980

Belgische uitgeverij van Modelspoor, december 2010 / Guy Van Meroye

In de reeks “Sporen van het Verleden” presenteert Groenendal Video Groep een nieuwe DVD met historisch beeldmateriaal over de Nederlandse spoorwegen onder de titel “NS 1945-1982” .

De samenstellers hebben hierbij gebruik gemaakt van privé opnamen van diverse cineasten, maar ook van oude bedrijfsfilms van de NS, waarbij waar mogelijk de origineel ingesproken tekst gehandhaafd blijft.

De oudste beelden dateren van 1945 en tonen welke desastreuze gevolgen de Tweede Wereldoorlog had voor de NS. De periode van de wederopbouw tussen 1945 en 1947 komt vervolgens uitvoerig aan bod en in een hele reeks korte filmfragmenten wordt aandacht besteed aan de laatste jaren van de stoomtractie in Nederland.

Er zijn interessante beelden van het kolenvervoer van mijn tot haven, van ouderwets heuvelen, van de werking van de NS-laadbakken en DAF-losser, een systeem dat ook bij de NMBS een tijd in gebruik is geweest.

Tussen de vele beelden van de Nederlandse stomers komen we ook een fragmentje tegen van een type 1 en type 64 van de NMBS, deze laatste voert de nodige rangeerbewegingen uit in Roosendaal alvorens met zijn postrijtuig en sleep M1’s terug naar Antwerpen te keren.
Maar naast aandacht voor de stoomtractie zijn er ook beelden van de eerste Allan dieselstellen en de electrische stellen van materieel 24, 36, 40 en 46.

Na de zwart-wit opnames uit de jaren veertig, vijftig en zestig komen we aan kleurenbeelden uit de zeventiger jaren. Hier vinden we veel opnames van de hondenkoppen en van de Hofpleinlijn van Rotterdam naar Den Haag. Maar er is ook aandacht voor de Duitse stoomlocs van de BR38 die tot in het begin van de zeventiger jaren de internationale treinen naar Duitsland overnamen. Ook een Belgische reeks 15 met TEE komt in beeld, net als de Benelux trekduwdienst.

De DVD heeft een speelduur van 62 minuten en is Nederlands ingesproken. Deze DVD is een must voor alle liefhebbers van de NS, maar zal ook eenieder die van treinen van vroeger houdt een uurtje aangename verpozing bezorgen.

Guy Van Meroye

 

Naar boven []